"Pan Tadeusz", polska epopeja narodowa, opowiada o perypetiach przedstawicieli polskiej szlachty z terenów Litwy. Główną osią fabuły jest dawny zatarg między Soplicami a Horeszkami, wywodzący się od zabicia przez Jana Soplicę Stolnika, który nie godził się na jego małżeństwo ze swą córką, Ewą Horeszkówną. Czyn ten pociągnął za sobą konsekwencje, które poznajemy w utworze: zmianę tożsamości Jacka Soplicy i wdzianie przez niego mnisiego habitu, wychowywanie jego syna, Tadeusza, przez Sędziego, spór o dawny zamek Horeszków i plany małżeństwa Tadeusza i Zosi, córki dawnej ukochanej Soplicy. Wszyscy główni bohaterowie pochodzą ze szlachty, a ponieważ różnią się między sobą, obraz tej grupy społecznej nakreślony jest bardzo szeroko i barwnie. Szlachta stała się wręcz osobnym bohaterem - zbiorowym.
Opisywaną grupę społeczną można podzielić na kilka kategorii. Pierwszą z nich stanowi magnateria i arystokracja, należą do nich Hrabia, Podkomorzy i wspominany kilkakrotnie w poemacie Stolnik. Grupa ta z jednej strony pochwalana jest za przywiązanie do tradycji, kultywowanie dawnych obyczajów, wielki patriotyzm i aktywne uczestnictwo w ważnych dla kraju wydarzeniach - Podkomorzy jest "ostatnim, co tak poloneza wodzi", Stolnik był aktywnym przeciwnikiem zaborcy, Hrabia na własny koszt wystawił pułk wojska i zasłużył się podczas walk w oddziałach Dąbrowskiego. Jednak grupa ta posiada także liczne wady: magnaci pogardzają ludźmi niższego stanu, a nawet mniej od nich zamożną szlachtą, bywają zaślepieni dumą rodową, dbają o swoje interesy, nie zważając na nieszczęścia innych, a młode pokolenie arystokracji goni za obcą modą, stawiając ją ponad kulturę rodzimą. Hrabia, przedstawiciel młodej magnaterii, to niepoprawny romantyk, wciąż zmieniający obiekty uczuciowe i często postępujący bez namysłu. Mickiewicz wyraźnie wyśmiewa tego typu postawę.
Kolejną kategorię stanowi szlachta średniozamożna, której przedstawicielem jest Sędzia, dobry gospodarz, zawsze życzliwy dla gości, zainteresowany sprawą narodową, podtrzymujący ciągłość tradycji i dbający o dobro pracujących u niego chłopów. Grupa ta także...
